Düşünceler Düşünendir (OKB)

Düşünceler Düşünendir (OKB)

Davetsiz (intruzif) düşüncelere Budist bir bakış açısı.

Ana Noktalar

• Bir düşünceyi bastırmaya çalışmak onu yalnızca daha da güçlendirir.

• Düşüncelerinizin "sahibi" olmadığınızı fark etmek, onların üzerinizdeki pençesini gevşetebilir.

• Davetsiz düşünceler birer öz-cezalandırma (kendini cezalandırma) mekanizması değildir.

Budist öğretmenim iki haftada bir yaptığımız toplantıda bu Pazar günü şöyle dedi: "Düşünceler düşünenin ta kendisidir." Ben de içimden, "Ağzına sağlık ablacığım!" diye geçirdim.

İçimde bu fikri coşkuyla onaylama ve selamlama güdüsü uyandı (gençliğimin Güneyli Baptist tarzında); çünkü düşüncelerimi aslında bizzat benim düşünmediğim fikri, bana kendi deyimimle "döngülere girmek" konusunda diğer her fikirden daha fazla yardımcı oldu. Benim "döngü" dediğim şeye, yaygın olarak davetsiz (intruzif) düşünceler deniyor: Zihinsel partiye davetsizce dalan istenmeyen görüntüler, dürtüler, kelimeler veya kelime öbekleri.

Hayatım boyunca davetsiz düşüncelerle uğraştım. Easy Street: A Story of Redemption from Myself adlı kitabımda şöyle yazmıştım: "Bu mekanizmanın en kötü yanı, bunu kendi kendime yapıyormuşum gibi hissetmek; iradem dışında kendime zihinsel ıstırap çektirdiğimi, bilişsel bir öz-zarar verme oyununda hem kurban hem de fail olduğumu düşünmektir."

Peki bunu neden yapayım?

İronik Süreç Teorisi

Psikolog Daniel Wegner, White Bears and Other Unwanted Thoughts (Beyaz Ayılar ve Diğer İstenmeyen Düşünceler) adlı kitabında ünlü deneyini anlatır. Bu deneyde katılımcılara bir beyaz ayıyı düşünmemeleri söylenir ve kaçınılmaz olarak, neredeyse başka hiçbir şey düşünemez hale gelirler. Wegner buna "ironik süreç teorisi" adını verdi; zihnin, bastırmaya çalıştığı her şeye takılıp kalma eğilimi. Bir düşünceyi itmek için harcanan çaba, sanki onu besler. Direndiğimiz şey, ısrar eder.

Benim durumumda, davetsiz düşünceler her zaman nesnel olarak kötü şeyler değildi. Bazen kafamın içindeki istenmeyen kelimeler tamamen saçma sapan kelimelerden, tek hecelerden, zihnime pıtrak gibi yapışan dil kırıntılarından ibaretti. Bunlar kutsallığa saygısızlık ya da cehennem ateşi gibi karanlık temalardan, deterjan ya da yoyo gibi son derece hafif şeylere kadar uzanabiliyordu.

Benim için asıl sorun, içeriğin kendisinden ziyade kendi kendime koyduğum yasağın çiğnenmesiydi. Bir düşünceyi sınır dışı ilan ettiğim an, bilincimin kapısına tekrar, tekrar, tekrar ve tekrar vurmaya başlıyordu. Çocukken yaşadığım "kutsal değerlere saygısızlık" içeren düşüncelerle mücadelemi Sin Bravely adlı kitabımda şöyle anlatmıştım: "Her kirli düşünce, kasıtlı bir kötülüğün ve kurtarılmamış bir ruhun kanıtıydı."

Yaşım ilerledikçe bu döngülerin niteliği dini temalardan uzaklaştı ama fenomen aynı kaldı.

Kasıtlı Olarak Yapmıyorsunuz

Eskiden bu döngülerimin, kendime zarar vermeye yönelik bilinçaltı bir arzunun, işlediğim bir günah için kendimi cezalandırma isteğinin bir ürünü olduğunu düşünürdüm. Ancak bu fikir işleri sadece daha da kötüleştirdi.

Bana nihayet yardımcı olan bakış açısı Budist düşüncesinden geldi: Düşüncelerin, onları var eden ya da serbest bırakan merkezi bir "düşünen" olmadan, kendi kendilerine ortaya çıkıp kaybolduğu öğretisi. Budist perspektife göre zihinsel oluşumlar, bağımsız bir öznenin kişisel iradi eylemleri değil; tıpkı gökyüzündeki bulutlar gibi, belirli nedenler ve koşullar bir araya geldiğinde oluşan doğal fenomenlerdir. Zihin tek bir komutan değil; akıntılar, rüzgarlar ve fırtınalardan oluşan bir sistemdir.

Olayı bu şekilde görmek içimde bir şeyleri gevşetti.

Psikiyatrist ve Budist öğretmen Mark Epstein, Thoughts Without a Thinker (Düşünensiz Düşünceler) kitabında, acı çekmenin sabit bir kimliğe tutunmamızdan kaynaklandığını ve iyileşmenin, düşüncelerin kendisinin kişisel olmayan (impersonal) doğasını fark ettiğimizde başladığını açıklar. Perdenin arkasında ipleri elinde tutan bir "ben" olmadığını kavrama anı...

Küçük Bir Özgürlük Alanı

Eğer bu doğruysa, yani düşünceler kendi kendilerinin düşüneniyse, o zaman davetsiz düşüncelerden muzdarip olduğumda kendime zalimlik ediyor sayılmam. Yaşadığım sıkıntının mimarı ben değilim. Aslında hiçbir şeyin mimarı ben değilim. Hatta içimde o düşünceyle savaşan, "Bunu düşünme, bunu düşünmeyi bırak" diyen parça bile sadece bir başka düşüncedir.

Kafamın içindeki o koca savaş. Yasaklama. İhlal etme. Tekrar ve tekrar. Sadece düşünceler. Düşünceler. Düşünceler.

Düşünenin kendisi bile, bir düşünce.

Eğer gençliğime tek bir şey söyleyebilseydim, o da şu olurdu: Bunu kendi kendine yapmıyorsun. Kendini suçlamak için kullandığın o "sen" kavramı, tıpkı seni suçlayan o diğer düşünce gibi, sadece farkındalığında beliriveren bir başka düşünceden ibaret.

Genç dostum, işe tam olarak buradan başla derdim herhalde.

Bu küçük bir vites değişimidir, ama bir noktada bunun aslında her şey demek olduğunu anlamaya başlarsın.