Anksiyete ve Kaybolan Haz Döngüsünü Kırmak

Anksiyete ve Kaybolan Haz Döngüsünü Kırmak

Yaşam arzunuzu geliştirmek için sağlıklı hedonizmin gücünü kullanmak

Ana noktalar

• Kronik, amansız anksiyete, depresyon kök salana ve anhedoniyi pekiştirene kadar beyin-bedeni tüketir.

• Anhedoni sadece düşük bir ruh hali değildir; dopamin, serotonin ve kortizolü içeren regüle olamamış bir sistemdir.

• Budist psikolojisinin aç hayaleti, asla gerçek haz veren bir rahatlama sağlamayan sonsuz bir arayışı tanımlar.

• Farkındalık, duyguyu regüle etmek ve alışkanlıkları sağlıklı hedonizme doğru yeniden eğitmek için üst beyni kullanmamıza izin verir.

Yakın tarihli bir gönderide, “Pozitif Duygu Tedavisi (PAT) ile Neşeyi Yeniden Kazanmak”, kaybolan hazzın sadece anksiyete veya depresyonun bir semptomu olmadığından —şu anda tedavi etmek için güçlü, hedef odaklı bir terapiye sahip olduğumuz belirgin bir sorun olduğundan— bahsetmiştim.

PAT bir isim almadan çok önce, kitabımda bu aynı beyin-beden döngüsü hakkında yazıyordum. Kitabım Why Good Sex Matters'tan (Houghton Mifflin Harcourt, 2020) aşağıdaki alıntı, anksiyete ve anhedoninin birbirini nasıl beslediğinin izini sürmektedir. Bu durum, ya çok az motivasyonun olduğu veya hiç olmadığı depresif bir düzleşme olarak ya da alternatif olarak, bağımlılığa yol açan dürtüsel davranışları tetikleyebilecek, tatmin içermeyen bir sonsuz arayış döngüsü olarak kendini gösterebilir. Her iki durumda da, anksiyete kaynaklı anhedoni, bizi günlük yaşamda mevcudiyetten ve neşeden mahrum bırakan acı verici bir durumdur.

Anksiyete Kaynaklı Anhedoni ve Hazzı Yeniden Bulmak

Gerçekten de, konu anksiyete olduğunda, iyi bir şeyin kesinlikle fazlası zarardır. Sürekli, amansız anksiyete, depresyon kök salana ve daha fazla anhedoniyi tetikleyene veya pekiştirene kadar hem fiziksel hem de duygusal kaynaklarınızı tüketecektir. Bu, duygusal bir regülasyon bozukluğunun kısır döngüsüdür: Haz alamama durumu bizi yaşam coşkusundan mahrum bırakır; anksiyete ve depresyon bizi haz peşinde koşma iştahından ve hevesinden alıkoyar; ve bu olumsuz duygular birbirini beslemeye devam eder.

Klinik olarak konuşmak gerekirse anhedoni, hayatımızda normalde zevkli olabilecek şeylerin çoğunda, hatta çoğunda değilse bile birçoğunda, tatmin edici miktarda haz hissedememe durumudur ve insanlarda bir şeylerin doğru gitmediğine dair belirsiz bir his bırakır. Başka bir deyişle, ne beynimiz ne de bedenimiz zevkli duyumların getirdiği tatmini deneyimleyebilir. Diğerleri bir miktar zevkli duyum hissedebilir, ancak bu duygu hiçbir zaman tatmin sağlamaya yetecek kadar tescil edilmez.

Tezahürü ne olursa olsun anhedoni, hem beyni hem de bedeni etkileyen işlevsiz bir sinir sistemine işaret eder. Gerçekten de, bu hayati, ayrılmaz bağlantının, çok yakından entegre oldukları için kişinin “beyin-bedeni” olarak daha iyi ifade edildiğini düşünüyorum. Nöral ağı çözdüğümüzde, işlevsiz reaksiyonlara (veya reaksiyon eksikliğine) neden olan engelleri veya tetikleyicileri ayrıştırdığımızda, haz sistemimizin bozulmasının hayatımızın tüm boyutlarını nasıl etkilediğine dair içgörü kazanırız; yemekten keyif almaktan fiziksel aktivitelerden keyif almaya, işe ve diğer entelektüel veya yaratıcı uğraşlara katılım sağlamaktan ilişkilerimizdeki gerçek yakınlığın getirdiği bütünlük hissine kadar.

Anhedoniyi, yukarıdan aşağıya doğru bastıran, beyin-beden sisteminizi boğan devasa, uyuşturucu bir bulut gibi düşünün; öyle ki duyusal uyarılara yanıt vermek için yeterli psişik enerjiyi toplayamaz. Duygusal ve fiziksel kilitlenme durumunda kalırsınız; kısıtlanmış ve kendinizi neşenin, dostluğun, heyecanın, merakın ve maceranın getirdiği o haz dolu rahatlamaya bırakamaz bir halde olursunuz.

Nörobiyolojik düzeyde, anhedoni ve anksiyeteden muzdarip insanlar regüle olma yeteneğini kaybetmişlerdir. Biyokimyasal sistemleri artık egzersiz, ödüllendirici sosyal etkileşimler, cinsellik, dinlenme, meditasyon veya eskiden biyokimyalarını sıfırlayan diğer endorfin artırıcılar gibi doğal düzenleyicilere yanıt vermez. Bu nedenle, doğal çareler işe yaramadığında, günlük yaşamlarında kendilerini iyi, daha az kaygılı ve daha motive hissetmek isteyen daha fazla insan, ilgili psikolojik ve sosyal sorunları ele alamayan antidepresanlara ve/veya anksiyete karşıtı ilaçlara yönelir. Semptomları hafifletmede yardımcı olsa da, antidepresan kullanımı haz probleminin karmaşıklığını kesinlikle maskeler.

Açıkçası, bazı ilaçlar gereklidir ve hayat kurtarıcıdır; beyni harekete geçirebilir ve bir kapanma durumundan çıkmamıza yardımcı olabilirler. Ancak sadece ilacı almak, sürekli anksiyete veya anhedoniye eksiksiz bir çözüm sağlamayacaktır. Hazzın kendisi gibi anhedoninin de sadece duygusal veya zihinsel bir kurgu olmadığını, altında yatan biyolojik bir etki olduğunu (biraz “tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan” durumu) aklımızda tutmamız gerekir. Esasen, hafif veya aşırı anhedoniden muzdarip insanların kimyasal sistemleri dengesizleşmiştir —buna regüle olamamış dopamin ve/veya serotonin, opioid reseptörlerindeki işlev bozukluğu ve yüksek kortizol (eğer aynı zamanda anksiyete yaşıyorlarsa) dahildir.

Bazı insanlar, bağımlılığa genetik olarak yatkın olanlar da dahil olmak üzere, uyumsuz stres tepkilerine karşı özellikle savunmasızdır. Son derece reaktif bir beyin kimyasıyla doğdukları için strese karşı özellikle hassastırlar ve maddelerin stresin acısını körelttiğini bir kez keşfettiklerinde, arayış sistemleri ödül sistemlerine müdahale eder. Günlük yaşam deneyimlerinin tetiklediği bir dopamin salınımıyla gelen o doğal pozitif duygu “sarhoşluğunu” deneyimleyemedikleri için, kestirme yollara güvenirler: Gerçekten tatmin etmeyen ilaçlar veya diğer bağımlılık yapıcı alışkanlıklar.

Sonsuz bir arayış döngüsüne yakalanırlar ve bu durum genellikle giderek tırmanan dürtüsel davranışlara yol açar. Çin Budistleri bu durumu, işkence görmüş ruhların aşırı duygularla sürüklendiği, durmaksızın aradıkları o besini (yani acıdan kurtulmanın getirdiği haz dolu rahatlamayı) bir türlü sindiremedikleri, cehennem benzeri bir varoluşta sıkışıp kaldıkları “aç hayaleti kovalamak” olarak tanımlamışlardır.

Bu şekilde, bağımlılık yapıcı davranışlar sadece daha fazla anhedoniye ve daha fazla dürtüsel davranışa yol açarak bir sefalet döngüsünü pekiştirir. Bu insanlar sürekli bir arayış halindedirler —artık bilinçli kontrolleri altında olmayan, yakalanması zor ve sürekli daha yüksek bir haz “patlaması” ararlar.

Anhedoni döngüsünden “çıkmanın” bu kadar zor olmasının nedenlerinden biri de beyin ve beden arasındaki bu karmaşık etkileşimdir. Ancak göreceğimiz gibi, bir kez farkına vardığımızda, beynimizin sözde bodrum katında yaşayan duyguları bilinçli olarak regüle etmek için üst beynimizin kapasitelerini harekete geçirebilir ve ardından orta seviyedeki (asma kat) beynimize yeni çağrışımlar, davranışlar ve alışkanlıklar öğretebiliriz. Sonuç olarak, kendimizi yeni bir şekilde güçlenmiş hissedeceğiz.

Nihayetinde, duygusal sistemimizi kontrol altına aldığımızda, durumları yeniden çerçevelemek için üst beynimize yaslanabiliriz. Değişim, kendimize sadece şunu söylemek kadar basit bile olabilir: “Git ve arkadaşlarınla kahve içmek için buluş; bu seni daha iyi hissettirecek.” Bu tür bir yukarıdan aşağıya komut, haz sistemimizi geri kazanmanın ve sağlıklı bir hedonizme doğru yol alıp cinsel ya da başka türlü hazzın önemini yükseltmenin temel yollarından biridir.

Sonuç Olarak

Haz bir lüks değil, dengeli bir yaşam için bir zorunluluktur. Sağlıklı hedonizm uygulamaları, her seferinde küçük bir tat alma eylemiyle, bodrum katını regüle etmek ve asma katın alışkanlıklarını yeniden eğitmek için üst beyni harekete geçirir. Eğer bu sizde karşılık bulduysa, “Pozitif Duygu Tedavisi ile Neşeyi Yeniden Kazanmak” başlıklı yazıda daha fazlasını okuyabilir ve üç seviyeli beyin-zihin hakkında daha fazla bilgi edinmek için buraya tıklayabilirsiniz.