Kaygı Bozukluğunda Gizli Oyuncu: Aciliyet Hissi

Kaygı Bozukluğunda Gizli Oyuncu: Aciliyet Hissi

Acele etmek çoğumuz için oldukça tanıdık bir deneyimdir. Yetiştirmemiz gereken bir iş olduğunda, zamanımız kısıtlıysa veya önemli bir sorumluluğu tamamlamaya çalışıyorsak, doğal olarak hızlanırız. Bu aslında insan yaşamının normal bir parçasıdır. Ancak her insanın bu eğilimi farklıdır. Kimileri günlük yaşamın pek çok alanında sürekli bir telaş içinde yaşarken, kimileri daha sakin ve yavaş bir tempoyu tercih eder.

Gündelik hayatta bu özelliği çoğu zaman bir problem olarak görmeyiz. Fakat kaygı bozukluğu yaşadığımızda, bu tanıdık acelecilik hissi çok daha farklı bir biçimde karşımıza çıkabilir.

Üstelik çoğu zaman bunun farkında bile olmayız.

Biraz dikkatle deneyiminize yönelirseniz, kaygı anlarında içinizde güçlü bir "aciliyet" hissi olduğunu fark edebilirsiniz. Bu his çoğu zaman kaygı, huzursuzluk, gerginlik veya sıkıntı olarak algılanır. Oysa altında yatan şeylerden biri genellikle acele etme dürtüsüdür.

Sinir sistemimiz tehlike algıladığında savaş-kaç-don tepkisini devreye sokar. Bu biyolojik sistemin amacı bizi korumaktır. Sorun şu ki, kaygı bozukluğunda sinir sistemi çoğu zaman ortada gerçek bir tehlike olmadığı halde alarm verebilir.

Alarm çaldığında zihin şunu söyler:

"Bir şey yapmalısın."

"Hemen çözmelisin."

"Hemen rahatlamalısın."

"Hemen kurtulmalısın."

İşte aciliyet hissi tam olarak burada ortaya çıkar.

Kaygı yaşayan birçok insanın gün içinde sürekli araştırma yapması, güvence araması, semptom kontrol etmesi, internette belirtilerini araştırması veya zihinsel analizlere dalması tesadüf değildir. Bunların büyük bölümü gerçek bir problem çözme çabası değil, aciliyet hissinden kurtulma girişimidir.

Ancak burada önemli bir paradoks vardır:

Ortada gerçek bir tehdit olmadığı için, kurtulmaya çalıştığımız şeyden hiçbir zaman tamamen kurtulamayız.

Bu nedenle kişi geçici rahatlamalar yaşasa da kısa süre sonra yeniden aynı döngünün içine girer.

Aslında kaygı bozukluğunda muhakeme yeteneğimizi zorlaştıran şeylerden biri de bu aciliyet hissidir. Zihin bize sürekli olarak hemen harekete geçmemiz gerektiğini söyler. Oysa çoğu durumda ihtiyacımız olan şey hızlanmak değil, yavaşlamaktır.

Bir an durmak.

Bir nefes almak.

Ve kendimize şu soruyu sormak:

"Gerçek bir tehlike var mı?"

Eğer cevap hayır ise, o zaman sinir sistemimizin gönderdiği alarm ile gerçek dünya arasındaki farkı görmeye başlayabiliriz.

Bu nokta, Kabul ve Kararlılık Terapisi'nin (ACT) temel prensipleriyle de uyumludur. ACT, rahatsız edici düşünce ve duyguları ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, onlarla farklı bir ilişki kurmayı öğretir. Düşünceleri uzaktan gözlemlemek, hislere alan açmak ve buna rağmen yaşamın içinde kalmaya devam etmek...

Fakat tam da burada aciliyet hissi devreye girer ve süreci sabote etmeye çalışır.

Çünkü aciliyet hissi sürekli şunu söyler:

"Önce rahatla, sonra hayatına devam edersin."

Oysa iyileşme çoğu zaman bunun tersidir.

Önce yaşamaya devam ederiz.

Rahatlama ise zamanla kendiliğinden gelir.

Aciliyet Hissiyle Nasıl Çalışabiliriz?

Sinir sistemi yeni şeyleri tekrar yoluyla öğrenir. Bu nedenle yalnızca yoğun kaygı yaşadığımız anlarda değil, sakin olduğumuz zamanlarda da farkındalık pratiği yapmak oldukça değerlidir.

Çünkü bir beceri yalnızca kriz anlarında çalışılarak gelişmez.

Öncelikle bu aciliyet hissini fark etmeyi öğrenmemiz gerekir.

Gün içinde birkaç kez durup kendimize şu soruları sorabiliriz:

"Şu an içimde bir acele hissi var mı?"

"Bu acele hissi beni ne yapmaya zorluyor?"

Belki Google'da araştırmaya...

Belki bir semptomu kontrol etmeye...

Belki bir yakınımızdan güvence istemeye...

Belki de hemen rahatlatıcı bir teknik uygulamaya...

Bu dürtüyü fark ettiğimizde hemen harekete geçmek yerine küçük bir duraklama yaratabiliriz.

Belki bir dakika.

Belki iki dakika.

Belki sadece birkaç nefeslik bir boşluk.

Amaç kendimizi zorlamak değil; aciliyet hissi ile davranış arasına küçük bir mesafe koyabilmektir.

Zamanla beyin yeni bir şey öğrenmeye başlar:

"Bu hissi yaşayabilirim ve hemen tepki vermek zorunda değilim."

Bu öğrenme zaman içinde günlük yaşamın diğer alanlarına da yayılır.

Otobüse yetişmek için koşarken...

Bir işi hemen bitirmeye çalışırken...

Mesajlara anında cevap verme ihtiyacı hissederken...

Kendimize şunu sorabiliriz:

"Bu gerçekten acil mi?"

"Yoksa sadece acil hissettiriyor mu?"

Çoğu zaman cevap düşündüğümüz kadar dramatik değildir.

Hayatı biraz daha yavaş yaşamayı öğrendikçe, kaygının dayattığı aciliyet hissi üzerimizdeki gücünü kaybetmeye başlar.

Ve belki de iyileşme, büyük dönüşümlerden önce tam burada başlar:

Bir an durabilmekte.

Bir nefes alabilmekte.

Ve her şeye rağmen acele etmeden devam edebilmekte.

Çünkü her zaman büyük adımlar atmak gerekmez.

Bazen küçük bir duraklama bile yeni bir yönün başlangıcı olabilir.