Zihinsel Fren Nerede? Dil Kaplanına Karşı Öz-Şefkat ve Mesafe

Zihinsel Fren Nerede? Dil Kaplanına Karşı Öz-Şefkat ve Mesafe

İnsanoğlu, iki kulağının arasında biyolojik olarak adeta bir spor arabaya sahiptir. Akıl yürütme, problem çözme, planlama, öngörme ve yaratma becerilerimiz tüm canlı aleminin gıpta edeceği düzeydedir. Ancak, frenlerin nerede olduğunu ve onlara nasıl basacağınızı bilmeden hızlı bir spor arabaya atlayıp gaz pedalına sonuna kadar yüklenmezsiniz. Zihnimiz bizi bazen tamamen yanlış yönlere götürür; işte o anlarda onu nasıl yavaşlatacağımızı ve o frenlere nasıl basacağımızı bilmemiz gerekir.

Çoğu zaman freni, gaza daha da yüklenerek ya da direksiyonu hızla sağa sola kırarak (yani düşüncelerle savaşarak, mantıkla alt etmeye çalışarak) bulmaya çalışırız. Ancak zihinsel frenler bambaşka bir yerdedir. Ne kadar zeki veya başarılı olursanız olun; zihninizden "Sevilmeye layık değilsin", "Hayat yaşanmaya değer değil" ya da "Sende bir sorun var" gibi acı verici fısıltılar yükseldiğinde, o zihinsel frenleri kullanmayı bilmeniz gerekir.

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ve İlişkisel Çerçeve Teorisi (RFT) kapsamında yapılan yüzlerce bilimsel çalışma, bu zihinsel frenlerin yerini ve mantığını net bir şekilde ortaya koymaktadır:

Dil Kaplanı ve İnsan Zihninin Yapısı

İnsan beyni, içinde "silme" (delete) veya "çıkarma" (eksi) butonu olmayan bir hesap makinesi gibidir; buraya sadece artılar, eşittirler ve çarpmalar hakimdir. Psikolojide "öğrenilen bir şeyi zihinden tamamen silmek" (unlearning) diye bir süreç yoktur. Zihne bir kez giren şey, orada kalır.

Zihninizle tartışmaya girdiğinizde, aslında sadece o düşünce ağını (network) daha da büyütürsünüz. Örneğin, size kremalı jöleli çörekleri düşünmemenizi söylersem ve bunun yerine şapkaları düşünmenizi önerirsem, geçici olarak işe yarıyor gibi görünür. Ancak bir süre sonra "Şapka..." dediğimde zihniniz otomatik olarak "Çörek" bağlantısını kuracaktır. Düşünceyle savaşmak, onun zihindeki ağını genişletir ve inanılırlığını artırır. Acı verici bir düşünceyi silici bir silgimiz yoktur; fakat yapabileceğimiz şey, o düşüncenin üzerimizdeki işlevini ve bizim eylemlerimizi etkileme biçimini değiştirmektir.

Zihinsel Frenleri Devreye Sokma Yolları (ACT Pratikleri)

Zihinsel frenler, düşünceleri değiştirmeye çalışmakta veya mantık yürütmekte değil; zihnin çalışmasını mesafeli ve tarafsız bir merakla izleyebilmektedir. Düşüncelerin içine gömülüp dünyayı onların üzerinden okumak yerine, zihnin ördüğü o bilişsel ağı dışarıdan izlemektir. İşte bunu yapabilmek için bilimsel olarak test edilmiş bazı pratik yollar:

• Zihninize Bir İsim Verin: Zihninize bir isim verdiğinizde (örneğin "George"), onun sizden farklı bir yapı olduğunu kabul etmiş olursunuz. O dırdır edip dururken, onu mesafeli bir şekilde dinleyebilir ve "Tamam George, teşekkürler; başka neyin var? Pekala, teşekkür ederim" diyerek onun fikirlerine göre hareket edip etmeyeceğinizi seçebilirsiniz. Onunla tartışmak veya onu susturmak zorunda değilsiniz.

• Düşünceyi Şarkı Yaparak Söyleyin: Sizi çok aşağı çeken, "Ben çok kötüyüm" gibi kalıplaşmış olumsuz bir düşünceyi, örneğin "İyi ki Doğdun" melodisiyle ritmik bir şekilde söyleyin. Bu, zihni hafife almak veya onunla alay etmek için değil; onun sadece konuşan bir sesten ibaret olduğunu kendinize hatırlatmak içindir.

• Kelime Tekrarı (Word Repetition) Pratiği: Zorlayıcı bir kelimeyi veya kendinize yönelik bir eleştiriyi (örneğin "Aptal") yaklaşık 30 saniye boyunca çok hızlı bir şekilde yüksek sesle üst üste tekrarlayın. Bir süre sonra kelimenin taşıdığı o ağır anlamın ve acı verici etkinin yok olmaya başladığını, geriye sadece garip bir ses diziliminin ve dil kasılması hissinin kaldığını fark edeceksiniz.

• Korkuyu Şefkatle Yakınlaştırmak: İçinizdeki o derin acıyı ve olumsuz inançları, olabildiğince çocukluk halinizle bağ kurarak hayal edin. Kendinize söylediğiniz o acımasız sözleri, küçük bir çocuğun ağzından dökülüyormuş gibi canlandırın. Bu pratik, zihnimizin otomatik pilotta bizi uçurumdan aşağı sürüklemesini engeller; içimizdeki o şefkat, nezaket ve öz-şefkat duygusunu açığa çıkarır.

Sonuç

Zihinsel frenler, zihni susturmakta değil; kendimize karşı şefkatli ve nazik bir duruş sergileyebilmektedir. Zihninizin o küçük zihinsel örümcek gibi kendi ağını örmesine izin verin; ancak sizi yanlış yöne ittiğinde direksiyonu ona bırakmamak için bu frenleri kullanın. Unutmayın; zihinsel frenler, zihinsel kırılmaları (mental breaks) önler.