Çılgın Davetsiz (İntruzif) Düşünceler

Çılgın Davetsiz (İntruzif) Düşünceler

Zihnimiz son derece üretken bir hayal gücüne sahiptir. Her türlü tuhaf, acayip ve şaşırtıcı şeyi uydurabilir; hatta bazen bu fikrin neredeyse nereden geldiğine hayret ederiz. Kaygılı zihnimiz ise inanılmaz derecede aktifleştiğinde, bu yaratıcılığını bizi en çok korkutan şeyleri bulmak için kullanır. Bunu o kadar etkili bir şekilde yapar ki, ürettiği o çılgın davetsiz düşüncelere (intrusive thoughts) hemen inanır ve onları ölümcül derecede ciddiye alırız.

Ancak bu düşünceler sadece bundan ibarettir: Düşünce. Gerçek değillerdir. Aynı anda hem tamamen saçma hem de son derece ikna edici görünebilirler; fakat onlar yalnızca bizim o sinsi Korku Sesimizin (Voice of Fear) zihinsel saçmalamalarından ibarettir.

Bu düşünceler aynı zamanda "davetsizdir" (intrusive). Bilinçli zihnimize günün veya gecenin herhangi bir saatinde, biz hiç çağırmadan, çat kapı giriverirler. Bazen öyle bir güç ve ısrarla gelirler ki, onları ne durdurabilir ne de görmezden gelebiliriz.

Düşüncelerin bu kadar sık, rastgele, güçlü, çılgınca ve ikna edici olması, ciddi şekilde kendi akıl sağlığımızı sorgulamamıza neden olabilir. Ancak aklınızı kaçırmıyorsunuz; bu sadece anksiyetenizin kendini gösterme biçimidir. Çok endişe verici hissettirse de, bu kaygılı düşünceler aslında zerre kadar ciddi veya tehlikeli değildir.

Çılgın Davetsiz Düşünceleri Anlamak

Çılgın davetsiz düşünceler, hayal edilebilecek her konuyu kapsayacak şekilde her şekil ve boyutta gelebilir. Kaygılı zihnimiz (Korku Sesi), kelimenin tam anlamıyla binlerce "Ya .... olursa?" tipi düşünce üretebilir.

Bu düşüncelerin çoğu aslında gelip geçicidir. Ancak onlardan herhangi biri zihnimizde korku dolu ani bir tepkiye (reaction) neden olursa, o düşünce zihne yapışır (sticky). İşte o andan sonra Korku Sesimiz bu düşünceyi durmadan, tekrar tekrar önümüze fırlatmaya başlar. Kaygılı zihnin çalışma prensibi tam olarak budur: Sizi gerçekten rahatsız eden, canınızı sıkan bir şey bulduğu an, onu size sürekli geri getirir. O düşünceler artık kalıcı ve davetsiz hale gelir; biz de kendimizi onları çözmeye veya cevaplamaya çalışırken (analiz labirentinde) buluruz.

Bu Düşüncelerin Yaygın Türleri

• Sağlık Kaygısı (Hipokondri): En yaygın davetsiz düşünce türlerinden biridir. Fiziksel bir semptom (bedensel duyum) deneyimleriz ve hemen buna neyin sebep olduğuna dair senaryolar üretmeye başlarız. Bunun sadece anksiyeteden kaynaklandığı fikri (ki açık ara en mantıklı açıklamadır) içimizde bir korku tepkisi yaratmadığı için zihnimiz tarafından kolayca elenir. Ancak bunun ölümcül bir hastalık olabileceği fikri güçlü bir korku dalgası yaratır ve o düşünce zihne yapışır. Tıbbi yardım alana kadar giderek daha fazla endişeleniriz. Hatta bu düşünceler o kadar ikna edicidir ki, doktorların rahatlatıcı görüşleri veya temiz çıkan test sonuçları bile bu şüpheyi dağıtmaya yetmeyebilir.

• Aklını Kaçırma Korkusu: Bir diğer yaygın "Ya .... olursa?" senaryosu da zihinsel kontrolü kaybetmekle ilgilidir. Ruhsal veya duygusal sağlığımıza kalıcı, ciddi bir zarar gelip gelmediğini merak ederiz. Gerçekten delirdiğimizi veya geri dönüşü olmayan bir zihinsel çöküş yaşadığımızı düşünürüz. Bu düşünceler bizi yeterince korkuttuğunda, kalıcı ve davetsiz hale gelirler.

• Kontrolü Kaybetme ve Korkunç Bir Şey Yapma Korkusu: Kendimize veya sevdiğimiz birine zarar verme düşünceleri bu kategoriye girer. Bunu asla yapmayacağımızı çok iyi biliriz, çünkü böyle bir fikir bizim ahlaki değerlerimize tamamen aykırıdır ve tiksindiricidir. Ancak yine de bu düşüncelerin neden zihnimize geldiğini merak etmekten kendimizi alıkamayız ve o sinsi soru yakamızı bırakmaz: "Ya gerçekten bunu yapabilecek kapasitedeysem?" Bu bizi dehşete düşürür ve düşünce ısrarla geri döner.

⚠️ ÖNEMLİ NOT: Anksiyete tabanlı, tamamen zararsız olan ve kişide derin bir korku/iğrenme yaratan bu davetsiz düşünceler ile; nadir görülen ancak ciddi bir tıbbi durum olan gerçekten kendine veya başkasına zarar verme planları/istekleri arasındaki farkı ayırt etmek gerekir. Eğer kendinize veya bir başkasına zarar vermeyi aktif olarak planlıyor veya istiyorsanız, hemen bir sağlık kuruluşundan profesyonel yardım almalısınız.

Çılgın Davetsiz Düşüncelerle Başa Çıkmak

Tüm bu senaryolarda önemli olan şey düşüncelerin kendisi değil, sizin bu düşüncelere verdiğiniz tepkidir (reaction).

Düşünceleriniz hakkında ne düşündüğünüz, deneyimi tamamen değiştirir. Örneğin bir bilimkurgu yazarı bu tür çılgın bir düşünceden keyif alabilir ve bunu sonraki kitabı için bir ilham kaynağı olarak görebilir; oysa anksiyeteden muzdarip bir birey, sadece böyle bir düşünceye sahip olduğu için bile derin bir korku ve suçlulukla tepki verecektir. Önemli olan düşünceyle kurduğunuz ilişkidir ve bu ilişki tamamen değiştirilebilir.

Korku Sesimiz tarafından uydurulan o saçma "mesaja" odaklanıp onu çözmeye çalışmak yerine, zihnimizin bizi bu düşüncelerle etkileşime girmeye nasıl zorladığına (bizi nasıl kandırdığına) odaklanabiliriz. Düşünceyi misafir etme, onu analiz etme eğilimimizin farkına vardıkça, ona şu yeni yanıtı verebiliriz: “Vay canına, gerçekten ilginç bir düşünce. Zihnim ne kadar da yaratıcı bir baş belası.”

Biz tepki vermeyi (korkmayı, kaçmayı) bıraktığımızda ve düşünce bizi ağına düşürme gücünü kaybettiğinde, Korku Sesimiz genellikle bizi oltaya getirmek için başka düşünceler deneyecektir. Tepki vermemiz için giderek daha absürt ve saçma düşünceleri üzerimize fırlatabilir. Zihnimizin bu parçayı dışarı atan kısmını sadece mesafeli bir şekilde izleyebilir ve ne kadar komik ve mantıksız olduğuna gülebiliriz. Düşüncenin yaratıcısı veya kurbanı olmak yerine, zihnimizin ve düşüncelerimizin tarafsız bir gözlemcisi (observer) haline geliriz.

Tam Tersini Yapın (Zıt Tepki Geliştirme)

Daha önce de belirttiğimiz gibi (ne kadar vurgulansa azdır), anksiyeteyi yaratan şey o ilk davetsiz düşüncenin zihne düşmesi değil; ona verdiğimiz tepkidir. Bu yüzden o düşüncelerle savaşmak, onları durdurmaya çalışmak veya zorla değiştirmek yerine, sadece onlara verdiğimiz tepkiyi değiştiririz. Yani tam tersini yaparız:

• Onlardan köşe bucak kaçmaya çalıştığınızı fark ederseniz, onları itmeyin: İçsel olarak davet edin ve kendinize şunu söyleyin: "Elinden geleni ardına koyma, gel bakalım!"

• Onlara korkuyla tepki verdiğinizi fark ederseniz, ciddiye almayı bırakın: Onlarla dalga geçin ve gülün: "Gerçekten çok zavallısın, tam bir şakasın."

• Her şeyi çözmek ve analiz etmek için kıvranıyorsanız, düşünceyle etkileşime girmeyin: Mesajına karşı tamamen kayıtsız (indifferent) kalın ve şu tavrı takının: "Eee, yani? Ne olmuş yani?"

• Kendinizi çaresizce olumlu düşünceler aramaya çalışırken bulursanız, davetsiz düşünceyi değiştirmeye çalışmayın: Onunla yüzleşin, olduğu gibi kabul edin ve ona şunu söyleyin: "Zihnimde istediğin gibi takılabilirsin, ne istiyorsan yap."

• Eğer düşünceler acımasızca üstünüze geliyorsa, onları çaresizce durdurmaya çalışmayın: Her şeyin olmasına ve zihninizden akmasına izin vererek şöyle deyin: "Hadi, yapabileceğinin en kötüsünü yap."

Bu Yaklaşım Neden İşe Yarar?

Tüm bu içsel mesajlar, kaygılı zihnimize şu hayati gerçeği iletir: Bu düşüncelerden korkmuyorum, onları ciddiye almıyorum ve zihnimde öylece var olmalarına izin vermeye hazırım.

Zihninizin ürettiği her çılgın düşünceden, imajdan veya senaryodan bizzat sorumlu olmadığınız bakış açısını benimsemek size çok büyük bir ferahlık sağlayacaktır. Zihin, kendi kendine çılgın senaryolar üretebilen bir organdır. Bunu, beyninizin içinde kanal değiştirme düğmesi ve kapatma tuşu bozuk olan bir televizyon varmış gibi düşünebilirsiniz. Onu kapatamazsınız, sesini ve görüntülerini kontrol edemezsiniz; yapabileceğiniz tek şey ona nasıl yanıt vereceğinizi (respond) seçmektir.

Zihninizde oynatılan o davetsiz düşünceler, bir televizyon programından daha gerçek değillerdir. Ancak onlara verdiğiniz tepki gerçektir; ve yukarıdaki zıt tepki adımlarını kullanarak seçebileceğiniz ve değiştirebileceğiniz tek şey tam olarak bu tepkidir. Bunu ne kadar çok pratik ederseniz, o düşünceler o kadar zayıflayacak, davetsizliğini yitirecek ve zihninizi rahatsız etmeyi bırakacaktır.